[Twinklette tłumaczy #11] Słowo, które kąsa.

[Gość]

„Ależ ona jest wredna!”, „Nie bądź taki wredny!” – każdy z nas słyszał te zdania lub sam ich użył. Słowo wredny jest dziś powszechnie obecne w języku potocznym i niesie ze sobą silny ładunek emocjonalny. Choć wydaje się współczesne i kolokwialne, jego historia sięga znacznie dalej, a samo zjawisko „wredności” od dawna intryguje nie tylko językoznawców, ale też psychologów, pedagogów i socjologów.

Etymologia – skąd pochodzi słowo „wredny”?

Słowo „wredny” brzmi twardo, nawet nieprzyjemnie – i taki też ma wydźwięk. Jego pochodzenie sięga języka staropolskiego. Dawniej słowo wredny oznaczało coś zupełnie innego niż dzisiaj – nie miało negatywnego charakteru, a wręcz przeciwnie.

W języku staropolskim „wredny” wywodzi się od czasownika wródzić, który oznaczał „prowadzić, doprowadzić, zaprowadzić” lub „doprowadzić do skutku”. Stąd wredny pierwotnie oznaczało coś „wrodzonego” lub „pochodzącego z wewnątrz”, a potem – „naturalnego, własnego, domowego”.

W XIX wieku „wredny” zaczyna nabierać nieco innego znaczenia – staje się synonimem czegoś niskiego, podłego, nieprzyjemnego. Pojawia się w literaturze jako określenie osoby złej z charakteru, perfidnej lub szkodliwej. Takie znaczenie utrwaliło się w XX wieku i przeszło do współczesnej polszczyzny jako określenie osoby złośliwej, wrednej, nieżyczliwej.

To ciekawe, jak słowo ewoluowało z neutralnego (a nawet pozytywnego) do czysto pejoratywnego.

Psychologia wredności – kto i dlaczego bywa wredny?

Wredność to pojęcie nienaukowe, ale bardzo obrazowe. Psychologia definiuje ją przez pryzmat takich cech, jak złośliwość, mściwość, brak empatii, czasem też narcystyczne potrzeby dominacji.

Wredna osoba to często ktoś, kto:

• świadomie rani innych słowem lub zachowaniem,

• manipuluje,

• podważa autorytety lub celowo prowokuje konflikty,

• nie potrafi lub nie chce współczuć.

Z psychologicznego punktu widzenia, wredność może mieć różne źródła:

1. Niskie poczucie własnej wartości – osoba atakuje innych, by podnieść swoją samoocenę.

2. Zazdrość – nie radząc sobie z emocjami, kieruje agresję wobec tych, którym zazdrości.

3. Brak dojrzałości emocjonalnej – szczególnie u dzieci i nastolatków w fazie buntu.

4. Środowisko wychowawcze – dziecko uczące się, że złośliwość daje przewagę, może utrwalić ten schemat jako dorosły.

5. Zaburzenia osobowości – w niektórych przypadkach wredność może być symptomem np. zaburzeń borderline czy narcystycznych.

Ciekawym zjawiskiem jest też tzw. „miła wredność” – osoba z pozoru uprzejma, ale pod tą maską skrywa sarkazm, manipulację czy chłodną kalkulację. W kulturze Zachodu mówi się czasem o osobach „passive-aggressive”, czyli biernie-agresywnych – to właśnie forma „wredności w rękawiczkach”.

Wredność w społeczeństwie – kiedy „bycie wrednym” jest akceptowalne?

Choć na pierwszy rzut oka wredność wydaje się jednoznacznie negatywna, nie zawsze jest tak odbierana. W niektórych sytuacjach „bycie wrednym” może być postrzegane jako:

• Przejaw asertywności – szczególnie u kobiet, które nie boją się mówić twardo i bronić swoich granic.

• Wyraz inteligencji – złośliwy, ale błyskotliwy komentarz może zyskać uznanie w towarzystwie.

• Strategia obronna – lepiej „być wrednym”, niż dać się wykorzystać.

Nieprzypadkowo popkultura tak chętnie przedstawia „wredne” postacie – od Reginy George w „Wrednych dziewczynach” po Dr. House’a. Ich cięty język, błyskotliwość i nieprzewidywalność fascynują widzów, mimo że są jednoznacznie toksyczni. To wskazuje, że wredność może być również pewną formą siły – nawet jeśli społecznie nie do końca akceptowaną.

Kobiety a wredność – stereotypy i rzeczywistość

Warto zauważyć, że słowo wredny znacznie częściej używane jest w odniesieniu do kobiet. „Wredna baba”, „wredna nauczycielka”, „wredna ex” – to utarte zwroty. Czy kobiety są naprawdę bardziej wredne?

Psycholodzy twierdzą, że nie – natomiast społeczeństwo często inaczej postrzega asertywność kobiet niż mężczyzn. Kobieta, która ma silne zdanie, jest wymagająca i mówi wprost, bywa łatwo określana jako „wredna”, podczas gdy mężczyzna w tej samej roli to „konkretny” albo „charyzmatyczny”.

Wredność staje się w tym kontekście także konstruktem kulturowym – używanym do gaszenia pewnych zachowań niepasujących do tradycyjnych ról społecznych.

Czy można przestać być wrednym?

To pytanie z pogranicza psychologii i etyki. Wredność – jako zestaw zachowań – nie jest czymś nieodwracalnym. Można:

• zwiększyć świadomość emocjonalną (np. przez terapię),

• ćwiczyć empatię,

• zastanawiać się nad intencją słów i skutkiem działania,

• obserwować reakcje otoczenia i wyciągać wnioski.

Niektórzy świadomie wybierają postawę wredności – jako tarczę. Ale w dłuższej perspektywie może to prowadzić do izolacji społecznej, problemów w relacjach i niskiego poziomu zaufania w kontaktach międzyludzkich.

Podsumowanie – „wredny” znaczy więcej niż się wydaje

Słowo „wredny” to nie tylko etykieta czy obelga. To nośnik emocji, historii języka, a także lustro, w którym odbijają się nasze relacje, lęki i oczekiwania wobec innych. Choć jego brzmienie nie zmieniło się od wieków, znaczenie – zarówno językowe, jak i społeczne – przeszło ogromną ewolucję.

Być może zamiast od razu oceniać „kto jest wredny”, warto czasem zapytać: dlaczego tak się zachowuje? A może – co mówi to o nas, że dane zachowanie odbieramy jako „wredne”?

[Gay z LA]

Bardzo ciekawy artykuł, dobra robota mordeczko

PS Śliczny nick xaxaxaxaxaxa