[Almette tłumaczy #9] Nowe Ateny, czyli gdyby Google powstało w XVIII wieku

13 Maja 2025

W czasach, gdy nauka dopiero przecierała oczy po średniowieczu, a wiedza mieszała się z fantazją jak bigos z rodzynkami, ks. Benedykt Chmielowski napisał dzieło tak niezwykłe, że do dziś bawi, szokuje i zadziwia. Oto „Nowe Ateny”, encyklopedia, która odpowiadała na wszystkie pytania… choć nie zawsze poprawnie.

🐴 Koń jaki jest, każdy widzi

To najsłynniejsze i najbardziej memiczne hasło z „Nowych Aten”. Definicja konia? „Koń jaki jest, każdy widzi.”
Zero opisu, anatomii, cech gatunku. Ale… czy to nie jest właśnie sedno definicji idealnej?

🐉 Smok — a jakże, istnieje!

Chmielowski podaje, że smoki to zupełnie realne stworzenia. Przytacza „dowody” ich istnienia z kronik i relacji podróżników. Twierdzi, że smok to „zwierz ogniem ziejący, na ogół jadowity i nieco niesympatyczny”. Pojawiają się opisy smoków z Węgier, Rusi, a nawet Polski!

👼 Aniołowie — mają skrzydła i… włosy?

W „Nowych Atenach” autor zastanawia się, czy aniołowie mają czupryny. Konkluduje, że ponieważ bywają przedstawiani w sztuce z lokami, to „zaiste, muszą mieć włosy”, choć niematerialni są. Logika: 10/10.

🌗 Księżyc – co w nim siedzi?

Według autora, Księżyc być może zamieszkują ludzie, ale bardziej prawdopodobne, że „diabły tam się chowają”, co tłumaczy jego zmienność i ciemne plamy.

🐦 Ptaki z ogonem z kory drzew

Chmielowski opisuje rzekome egzotyczne ptaki, których pióra „twarde są jak deski, a ogony mają z kory dębowej”. Przypomina to raczej opis zabawki z drewna niż jakiegokolwiek znanego ornitologii stworzenia.

🧙‍♂️ Czarownice i czary — temat poważny

W encyklopedii znajdują się całe rozdziały o czarownicach. Dowiadujemy się, że potrafią m.in. „zamieniać się w koty, lecieć na miotle i powodować, że mleko w garnku się nie ścina”. Chmielowski podchodzi do tematu z powagą i ostrzeżeniem.

💩 O kupie słonia

Chmielowski wspomina, że „łajno słonia ma w sobie ogień gorący”, i że w Indiach służy jako rozpałka. Niewykluczone, że to jedna z pierwszych wzmiankowanych form biopaliwa w literaturze polskiej…

🤔 Szczegóły o diable

Autor dokładnie analizuje anatomię diabła, jego uzębienie i zwyczaje. Dowiadujemy się, że diabeł „nie lubi muzyki organowej i dymu kadzidła”, co może sugerować, że nie był fanem barokowych nabożeństw.

„Nowe Ateny” to dzieło niezwykłe. Z dzisiejszej perspektywy — pełne błędów, przesądów i fantazji. Ale też stanowi bezcenny zapis umysłowości epoki, w której próbowano tłumaczyć świat bez mikroskopu, GPS-a i Wikipedii.

Chmielowski pisał:
„Mądrość jest jak kiszka: kiedy się przerwie, trzeba ją zaszyć.”
I my tę kiszkę wiedzy dziś z uśmiechem zszywamy.

Pozdrawiam @ jefe.